◷ 7 min leestijd
Concentratie is geen knop die aan of uit staat. Het is een samenspel van meerdere processen in het brein: het richten van de aandacht, het buiten de deur houden van afleiding, het vasthouden van informatie en het aansturen van wat je kind vervolgens doet. Bij kinderen is dat hele systeem nog in opbouw. Het deel van de hersenen dat hierin de regie voert, rijpt langzaam en is pas laat volgroeid. Daarom kost focussen een kind meer moeite dan een volwassene, en daarom loopt een schooldag, waarop dat systeem uren achter elkaar aan de bak moet, zo hard tegen de grenzen aan.
In deel 1 keken we naar waaróm een kind moeilijk kan concentreren. In deze blog duiken we een niveau dieper: wat er in dat kleine hoofd eigenlijk gebeurt, en waarom uitgerekend school zo veel van dat systeem vraagt.
Concentratie is eigenlijk een team van vaardigheden
We noemen het gemakshalve "concentratie", maar in werkelijkheid werken er meerdere dingen tegelijk samen. Je kind moet zijn aandacht ergens op richten, die aandacht vasthouden terwijl er van alles omheen gebeurt, informatie even in het hoofd bewaren, en tegelijk zijn impulsen afremmen. Dat hele pakket noemen we de aansturende functies van het brein.
Je kunt het vergelijken met een dirigent voor een orkest. De losse muzikanten, dat zijn het geheugen, de zintuigen, de motoriek, kunnen allemaal wel iets. Maar zonder een dirigent die alles op het juiste moment laat samenspelen, wordt het een chaos. Bij kinderen staat die dirigent nog te leren. Hij mist soms een inzet, of laat een instrument te lang doorspelen. Precies dat zie je terug als je kind afdwaalt of doorschiet.
Het regelcentrum rijpt pas laat
Het voorste deel van de hersenen voert de regie over aandacht, plannen, afremmen en volhouden. En laat dat nu net het deel zijn dat het langzaamst tot ontwikkeling komt. Het is nog lang niet klaar als een kind naar de basisschool gaat, en zelfs in de tienerjaren wordt er nog volop aan gebouwd.
Dat verklaart een hoop. Een kind dat zijn tas vergeet, halverwege een opdracht iets heel anders gaat doen of eruit flapt zonder na te denken, is niet ongehoorzaam. Het regelcentrum dat dit soort dingen afremt, is simpelweg nog niet af. Weten dat dit een kwestie van rijping is, en niet van karakter of wil, verandert echt hoe je naar het gedrag van je kind kijkt.
Het werkgeheugen is klein en snel vol
Een belangrijk onderdeel van het concentreren is het werkgeheugen: het vermogen om even iets vast te houden in je hoofd terwijl je er iets mee doet. Denk aan een rekensom uit het hoofd, of een instructie met drie stappen onthouden.
Bij kinderen is dat werkgeheugen nog beperkt. Er passen minder dingen tegelijk in dan bij een volwassene. Geef je een kind een opdracht met te veel stappen achter elkaar, dan valt de helft eruit voordat het aan stap drie toe is. Niet omdat het niet luistert, maar omdat het hoofd al vol zat. Kortere, overzichtelijke stappen sluiten veel beter aan bij hoe het brein van een kind werkt.
Afleiding wegfilteren is nog een kunst
Volwassenen filteren de hele dag door dingen weg zonder erbij na te denken. Het geluid van de verwarming, een auto buiten, iemand die langsloopt. Voor een kinderbrein is dat filteren nog echt werk. Alles komt binnen, en het kost moeite om te bepalen wat belangrijk is en wat niet.
Zit een kind in een drukke klas of aan een rommelige tafel, dan concurreert al die ruis met de taak. Het brein moet dan niet alleen focussen, maar ook voortdurend afleiding wegduwen. Dat is dubbel werk, en het put de aandacht sneller uit. Een rustige, opgeruimde plek helpt een kind niet omdat het er verzorgd uitziet, maar omdat het brein dan minder hoeft weg te filteren.
Brandstof en focus horen bij elkaar
Al dat richten, afremmen en onthouden kost energie. Het brein van een kind gebruikt verhoudingsgewijs een flink deel van alle brandstof die binnenkomt. Zit die aanvoer niet lekker, bijvoorbeeld na een lange ochtend zonder eten of drinken, dan merk je dat direct aan de aandacht. Focussen is nu eenmaal een van de eerste dingen die inzakt zodra de energie wegzakt.
Daarom zie je bij veel kinderen een duidelijk ritme over de dag. Vlak na een goede maaltijd en wat beweging gaat het richten makkelijker. Aan het einde van een lange, prikkelrijke dag lukt het bijna niet meer. Dat ritme is geen kwestie van willen, het is hoe het systeem werkt.
Waarom school extra veel vraagt
Stel je voor wat een schooldag eigenlijk vraagt van dat nog groeiende systeem. Uren achter elkaar stilzitten, luisteren, wachten op je beurt, je aandacht richten op een som terwijl er dertig kinderen om je heen zijn, instructies onthouden, je impulsen inhouden. Dat is voor een kinderbrein een van de zwaarste dingen die het op een dag doet.
En het stapelt zich op. Ieder moment dat een kind zich moet inhouden of concentreren, kost een beetje van diezelfde energie. Na een paar uur is de rek eruit. De onrust of het gedroom dat je na schooltijd ziet, is vaak niets anders dan een systeem dat gewoon leeg is na een dag hard werken.
De start van het schooljaar valt zwaarder
Rond de start van een nieuw schooljaar merken veel ouders dat hun kind moe, snel geïrriteerd of ongericht thuiskomt. Dat is goed te verklaren. Na een vakantie vol vrijheid moet het brein ineens weer wennen aan lang stilzitten, aan ritme, aan al die prikkels van een volle klas. Het systeem moet als het ware opnieuw op gang komen, en dat kost een paar weken. Dat je kind in die periode meer op is dan anders, is dus heel logisch.
Ieder brein heeft zijn eigen bedrading
Geen twee kinderen zijn hetzelfde. Het ene kind filtert prikkels makkelijk weg, het andere voelt alles scherp aan. Het ene kind heeft een groot werkgeheugen, het andere onthoudt beter door te doen dan door te luisteren. Die verschillen horen erbij en zeggen niets over hoe slim of hoe gemotiveerd een kind is. Ze vragen alleen om een andere manier van ondersteunen.
Wat dit betekent voor thuis
Als je begrijpt dat concentratie een samenspel is van nog groeiende functies, ga je je kind anders benaderen. Je vraagt minder in één keer. Je zorgt voor rust en ritme. Je houdt rekening met het energieverloop over de dag. En je neemt het gedrag minder persoonlijk, want je weet nu dat er een brein aan het werk is dat nog volop aan het leren is. In deel 3 gaan we heel praktisch aan de slag met wat je thuis kunt doen om je kind daarin te ondersteunen.
Veelgestelde vragen
Waarom kan mijn kind een instructie met meerdere stappen niet onthouden? Het werkgeheugen van een kind is nog klein. Er passen minder dingen tegelijk in dan bij een volwassene. Kortere stappen achter elkaar sluiten beter aan bij hoe het brein van je kind werkt.
Is een druk kind minder geconcentreerd dan een dromerig kind? Niet per se. Druk en dromerig zijn twee verschillende manieren waarop de aandacht wegtrekt. Onder beide zit hetzelfde: een aansturingssysteem dat nog volop in ontwikkeling is.
Waarom is mijn kind aan het begin van het schooljaar zo moe? Na een vakantie moet het brein weer wennen aan stilzitten, ritme en de drukte van een klas. Dat opnieuw op gang komen kost een paar weken en vraagt veel energie.
Op welke leeftijd is het concentratievermogen volgroeid? Het regelcentrum in het brein rijpt door tot ver in de tienerjaren. Concentreren blijft dus lang groeien, en verwachtingen die passen bij de leeftijd helpen daarbij.
Lees ook in deze serie:
- Deel 1: Waarom heeft mijn kind moeite met concentreren?
- Deel 3: Concentratie ondersteunen zonder pillen: slaap, schermtijd, voeding, beweging en huiswerkritme
- Deel 4: Welke voedingsstoffen spelen een rol bij het brein van een schoolgaand kind?
Een vraag of persoonlijk advies nodig? App ons gerust via WhatsApp, we denken graag met je mee. Stuur ons een bericht →
