ScKIN Journal

Wat selenium in je lichaam doet

◷ 6 min leestijd Vandaag wil ik je meenemen in een mineraal dat in de kleinste hoeveelheden op je bord ligt en in je lichaam een van de grootste rollen speelt: selenium. Je hebt er per dag maar microgrammen van nodig, duizendsten van een milligram, en toch kan een hele reeks processen zonder deze stof niet soepel doorlopen. Ik leg het je uit zoals ik het in mijn werk uitleg: met de biologie erachter, in gewone taal, zodat je snapt waarom het ergens over gaat. Selenium is een spoorelement, en dat zegt iets Selenium hoort tot de spoorelementen. Dat zijn mineralen waar je lichaam heel weinig van nodig heeft, maar waar het ook niet zonder kan. Je lichaam maakt ze niet zelf, dus ze moeten uit je voeding komen. Daarmee hoort selenium in hetzelfde rijtje als jodium, zink en koper. Wat dit mineraal bijzonder maakt, is dat het niet los in je lichaam rondzwemt om daar iets te doen. Het wordt ingebouwd in eiwitten. Die noemen we selenoproteïnen, en er zijn er tientallen van bekend. Je moet je dat voorstellen als een gereedschapsset waarin één bepaald onderdeel in elk stuk gereedschap terugkomt. Is dat onderdeel er niet, dan kan het gereedschap niet gemaakt worden, en dus ook niet gebruikt. De eerste rol: meedoen in je antioxidantensysteem De bekendste selenoproteïnen zijn enzymen die meedoen in je verdediging tegen vrije radicalen. En dat is een verhaal dat ik graag met een beeld uitleg. In je cellen gebeurt de hele dag iets wat ik Pac-Man noem. Bij het maken van energie komen deeltjes vrij die een elektron missen, en die gaan op zoek. Ze happen een elektron weg bij het eerste wat ze tegenkomen, bijvoorbeeld bij een vetzuur in een celmembraan of bij een stuk van je DNA. Dat deeltje is daarna tevreden, maar nu mist het volgende er een, en zo gaat het als een kettingreactie door. Je lichaam heeft daarom een heel netwerk van stoffen dat die kettingreactie afbreekt. In dat netwerk zit een enzym dat waterstofperoxide onschadelijk maakt, en in dat enzym zit selenium ingebouwd. Dat is dus geen bijrol: zonder de stof is dat specifieke gereedschap er simpelweg niet. Dit is ook de reden dat selenium in mijn vakgebied vaak samen met vitamine E genoemd wordt. Vitamine E werkt in de vetfase, dus in de membranen zelf, en selenium werkt verderop in dezelfde keten. Ze vangen elkaars werk op. De tweede rol: de omschakeling van schildklierhormoon En dan het stuk dat ik het mooiste vind om uit te leggen. Je schildklier maakt voor het grootste deel een voorraadvorm van schildklierhormoon, T4 genoemd. Dat is de inactieve vorm. Het actieve hormoon heet T3, en dat bindt zich ongeveer tien keer zo stevig aan de receptor in je cellen. Die omschakeling van T4 naar T3 gebeurt niet in de klier zelf, maar verderop in je weefsels. En daar is selenium voor nodig. Er wordt een jodiumatoom van het molecuul afgehaald, en het enzym dat dat doet is een selenoproteïne. Geen selenium, geen soepele omschakeling. Wat mij daarbij altijd raakt, is hoe elegant dit in elkaar zit. De klier levert de grondstof, en in je weefsels wordt ter plekke bepaald wat er van gemaakt wordt. Het is een systeem met een centrale fabriek en lokale afwerking, en selenium is het onderdeel waar die lokale afwerking op draait. De derde rol: je afweer Selenoproteïnen doen ook mee in de normale werking van je immuunsysteem. Je afweercellen werken hard, en hard werken betekent veel omzetting en dus veel van die zoekende deeltjes waar ik het net over had. Juist cellen die zo actief zijn, hebben een goede bescherming nodig om hun werk te kunnen blijven doen zonder zichzelf te beschadigen. Dat is in de biologie een terugkerend patroon: hoe actiever een cel, hoe meer hij van zijn eigen onderhoudsafdeling vraagt. De vierde rol: je haar en je nagels Haar en nagels zijn weefsels die continu opnieuw aangemaakt worden. Ze bestaan uit keratine, een stevig eiwit, en de cellen die dat maken staan de hele tijd aan. Voor dat soort snel vernieuwend weefsel heeft je lichaam een constante aanvoer van bouwstoffen en van meewerkende mineralen nodig. Selenium is daar een van. Dat is ook precies waarom je in de praktijk vaak merkt dat haar en nagels als eerste meeveranderen met periodes waarin er veel van je gevraagd wordt. Het zijn weefsels die je niet nodig hebt om te overleven, en daar bezuinigt je lichaam dus als eerste op. Waarom het aanbod zo wisselt Nu iets praktisch waar veel mensen van opkijken. Hoeveel selenium er in plantaardige voeding zit, hangt bijna volledig af van de bodem waarop die plant gegroeid is. Een graan uit een seleniumrijk gebied levert een veelvoud van hetzelfde graan uit een gebied waar de bodem er arm aan is. En de Europese landbouwgrond is op dit punt niet het rijkste gebied van de wereld. Noord-Amerikaanse bodems bevatten er van nature meer van. Dat betekent dat dezelfde boterham in twee landen een heel verschillende bijdrage levert. Voor voeding uit de zee gaat dat verhaal minder op, want in zeewater is dit mineraal gewoon aanwezig, en vis en schelpdieren concentreren het. De vorm doet mee Selenium komt in je voeding en in supplementen in verschillende vormen voor. In voeding zit het vooral gebonden aan aminozuren, bijvoorbeeld als selenomethionine. Dat is een organische vorm die je lichaam goed kan opnemen en die ook een beetje opslaat in je eiwitten. Daarnaast bestaan er anorganische vormen, zoals natriumseleniet, die je lichaam op een andere manier verwerkt en die meer direct in de enzymen terechtkomen. Ik zeg altijd: dat je dit soort details kent, is geen muggenziften. De vorm bepaalt hoe een stof zijn weg door je lichaam vindt, en dus wat hij er kan doen. En nu even de rem Bij veel voedingsstoffen geldt dat een beetje meer weinig uitmaakt. Bij selenium is dat anders, en dat wil ik je eerlijk meegeven. De afstand tussen wat je dagelijks gebruikt en de bovengrens die voor dit mineraal is vastgesteld, is kleiner dan bij de meeste andere stoffen. Meer is hier dus niet beter. In het derde deel van deze reeks ga ik daar concreet op in: wat gebruikelijke hoeveelheden zijn, waar die bovengrens ligt en waar je op let. Eerst nemen we in het volgende deel je bord onder de loep, want daar begint het. Dit is deel 1 van een reeks van 4. In het laatste deel, Selenium aanvullen: waar je op let bij een brede basis, lees je welke producten hierbij passen. Lees ook Waar zit selenium in? De bronnen op je bord Selenium per dag: hoeveel is gebruikelijk en waar je op let Selenium aanvullen: waar je op let bij een brede basis