Als ik vrouwen vraag welke olie er in hun badkamer staat, hoor ik meestal kokos, amandel of argan. Jojoba komt daar zelden bij, terwijl dat misschien wel de eigenzinnigste van het rijtje is. En dan om een reden die niets met marketing te maken heeft, maar met scheikunde. Jojoba is namelijk helemaal geen olie.
Vandaag wil ik je meenemen in wat jojoba precies is, waar het vandaan komt en waarom de opbouw ervan zo afwijkt van alle andere plantaardige oliën die je kent. Als je dat eenmaal ziet, snap je ook meteen waarom het zo veelzijdig in gebruik is.
Een struik die in de woestijn staat
Jojoba komt van Simmondsia chinensis, een struik die van nature groeit in de Sonora-woestijn: het gebied dat zich uitstrekt over het zuiden van Arizona, een stuk van Californië en het noorden van Mexico. Dat is geen vriendelijke plek om te wonen. Overdag ver boven de dertig graden, 's nachts koud, en maandenlang geen druppel regen.
De struik heeft zich daar helemaal op ingericht. De wortels gaan meters de grond in op zoek naar water, de bladeren staan schuin omhoog zodat ze zo min mogelijk felle zon opvangen, en zo'n plant kan honderd jaar of ouder worden. De zaden zijn donkerbruin en ongeveer zo groot als een koffieboon. Daarin zit de reserve waar de plant het mee moet doen.
En daar zit het interessante. In vrijwel de hele plantenwereld slaan zaden hun reserve op als vet. Jojoba doet dat als een vloeibare was. Voor zover we weten is dat in het plantenrijk vrijwel uniek.
Waarom jojoba technisch gezien geen olie is
Om het verschil te zien moet je even naar de bouw kijken, en dat valt reuze mee. Je moet je een gewone plantaardige olie voorstellen als een kapstok met drie haken: een ruggengraat van glycerol met daaraan drie vetzuren. Zo zijn olijfolie, zonnebloemolie, amandelolie en avocado-olie allemaal opgebouwd. In het vak heten die triglyceriden, en dat woord zegt precies wat het is: drie vetzuren aan één kapstok.
Jojoba is anders gebouwd. Daar zit één lang vetzuur vastgeknoopt aan één lange vetalcohol, en verder niets. Geen glycerol, geen kapstok, geen drie haken. Dat heet een wax-ester, en daarom zeggen scheikundigen dat jojoba een vloeibare was is en geen olie. Op kamertemperatuur is hij vloeibaar, in de koelkast wordt hij troebel en wat dikker.
Wax-esters zijn geen vreemde stof voor je huid. Het talg dat je huid zelf aanmaakt bestaat voor een deel ook uit wax-esters. Dat is geen verkoopverhaal, dat is gewoon hoe de biochemie in elkaar zit.
Wat die bouw betekent voor de houdbaarheid
Die opbouw heeft een praktisch gevolg waar je in de badkamer echt iets aan hebt. Vetten met veel meervoudig onverzadigde vetzuren zijn gevoelig voor zuurstof, licht en warmte. Op precies die dubbele bindingen grijpt de oxidatie aan. Je kent het effect wel van een fles olie die te lang open in de kast staat en dan ineens scherp en muf ruikt.
Ik gebruik in mijn uitleg vaak het beeld van Pac-Man: vrije radicalen die happend door je cellen heen gaan. Geoxideerd vet is precies wat dat spel voedt, en dat is niet wat je op je huid wilt smeren. Jojoba heeft dat probleem nauwelijks. Door de wax-ester-bouw en doordat er vrijwel geen meervoudig onverzadigde vetzuren in zitten, is jojoba ongewoon stabiel. Een fles blijft daardoor lang goed, ook zonder dat er van alles aan toegevoegd hoeft te worden.
Dat is meteen de reden dat je jojoba zo vaak als basis in cosmetica tegenkomt. Het is een olie die zichzelf goed houdt.
Wat je huid zelf al doet
Om te begrijpen wat een olie op je huid toevoegt, helpt het om eerst te weten wat je huid zelf al regelt. Ik leg dat altijd uit als een muurtje. Je bovenste huidlaag is een muurtje van bakstenen met specie ertussen: de huidcellen zijn de stenen, de vetten daartussen zijn de specie. Zolang die specie compleet is, houdt je huid haar vocht binnen en blijft er van buitenaf weinig ongewenst binnenkomen.
Daar zit nog een laag bovenop die veel mensen niet kennen. Je huid maakt zelf melkzuur aan en houdt daarmee een licht zure zuurgraad aan, ergens rond de 5,6. Die lichte zuurheid hoort bij je bescherming. Zeep die te alkalisch is en te heet water halen daar tijdelijk doorheen, en dat is een van de redenen dat je gezicht na een lange hete douche zo trekkerig aanvoelt.
En dan is er iets wat me altijd is bijgebleven uit de lesstof: die bovenste huidlaag krijgt bijna geen zuurstof via je bloed. De epidermis is zo goed als zuurstofloos, en ook de laag daaronder heeft van zichzelf een matige doorbloeding. Wat er bovenop ligt doet er dus toe. Je huid regelt die buitenste laag niet even helemaal vanuit je bloedvaten.
Tot slot maakt je huid haar eigen vochtvasthouders aan, wat in het vak de natural moisturizing factors heet. Die worden gevormd uit een eiwit met de naam filaggrine, en ze zorgen ervoor dat je hoornlaag vocht vasthoudt en die juiste zuurgraad aanhoudt. Bij de een gaat dat van nature makkelijker dan bij de ander, en dat verklaart een hoop van waarom de ene huid zoveel sneller droog aanvoelt dan de andere.
Hoe jojoba aanvoelt op de huid
Dan het praktische, want dat is waar je het uiteindelijk aan merkt. Jojoba voelt licht aan en trekt snel in, en dat is voor veel mensen het verschil met een zwaardere olie zoals avocado of olijf. Je houdt er geen laag van op je gezicht die uren blijft liggen. Het maakt de huid soepel en helpt de natuurlijke vochtbalans van de huid te ondersteunen.
Daarbij is jojoba geschikt voor alle huidtypen, ook de gevoelige huid. Dat is precies waarom je het zo vaak als basis ziet terugkomen: neutraal van geur, neutraal in gebruik, en het verdraagt zich met vrijwel alles wat je er verder mee combineert.
Koudgeperst of geraffineerd, en wat je aan de kleur ziet
Je komt jojoba in twee vormen tegen. Koudgeperst en ongeraffineerd is goudgeel en heeft een lichte, nootachtige geur. Geraffineerd is vrijwel kleurloos en reukloos, omdat er tijdens dat proces kleur- en geurstoffen uit gehaald zijn. Voor cosmetisch gebruik zie je ze allebei.
Wil je zo dicht mogelijk bij het zaad blijven, dan kies je koudgeperst. Bij koud persen wordt er geen hitte gebruikt om meer rendement uit hetzelfde zaad te halen, en dat scheelt in wat er behouden blijft. Een goudgele kleur en een zachte geur zijn dus geen fout; dat hoort er gewoon bij.
Een olie met een bijzondere geschiedenis
Een weetje dat ik zelf leuk vind om te vertellen: jojoba brak wereldwijd door om een reden die niets met huidverzorging te maken had. Tot in de jaren zeventig werd olie van de potvis op grote schaal gebruikt in cosmetica en als smeermiddel. Toen de Verenigde Staten in 1971 de handel in producten van potvissen verboden, ging de industrie op zoek naar een vervanger. Jojoba bleek chemisch verrassend dicht in de buurt te komen, en de teelt kwam in een stroomversnelling. Sindsdien is het uitgegroeid tot een van de vaste basisgrondstoffen in de cosmetica, en dat is het nog steeds.
Wat je hieruit meeneemt
Jojoba is dus geen olie maar een vloeibare was, komt van een struik die in de woestijn overleeft, is door die bouw ongewoon stabiel, en voelt licht aan op de huid. Dat maakt het een van de weinige ingrediënten die je van je gezicht tot je haarpunten kunt gebruiken zonder dat je het idee hebt dat je iets zwaars aanbrengt.
In het volgende artikel loop ik langs alle manieren waarop jojoba gebruikt wordt, en waar het juist minder geschikt voor is. Want veelzijdig betekent niet dat het overal het antwoord op is.
