◷ 7 min leestijd
Je hebt het vast wel eens gehoord of gelezen: neurotransmitters. Het woord valt overal, en bijna altijd met een stevige uitspraak erachter. Terwijl de biologie eronder eigenlijk heel helder en heel mooi is. Daarom wil ik je in deze reeks meenemen in wat een neurotransmitter werkelijk is, waar je lichaam ze van maakt, en welke voedingsstoffen in dat proces meedoen.
Ik doe dat zonder beloftes. Wat ik je wel kan geven is inzicht, en dat is in mijn ervaring veel nuttiger dan een lijstje.
Je zenuwcellen raken elkaar niet
Dit is het beeld waar alles mee begint, en als je dit voor je ziet, snap je de rest meteen.
Je zenuwstelsel bestaat uit miljarden zenuwcellen die signalen aan elkaar doorgeven. Je zou denken dat ze dus aan elkaar vastzitten, zoals draden in een stekkerdoos. Dat is niet zo. Tussen twee zenuwcellen zit een hele kleine ruimte, en die ruimte heet een synaps. Elektrisch gaat het signaal door de zenuwcel heen, maar om die ruimte over te steken moet het worden omgezet in iets anders. En dat iets is een stofje.
Dat stofje is de neurotransmitter. De ene zenuwcel laat het los, het zweeft die kleine ruimte over, en aan de andere kant zit een receptor die er precies op past. Als het past, wordt het signaal doorgegeven. Ik gebruik daar altijd het beeld van een sleutel en een slot voor: de neurotransmitter is de sleutel, de receptor is het slot. Past de sleutel, dan gaat de deur open.
En er is nog iets: na de overdracht moet het stofje weer worden opgeruimd of teruggehaald, want anders blijft de deur openstaan. Dat opruimen is minstens zo belangrijk als het versturen. Een signaal dat niet stopt, is net zo onhandig als een signaal dat niet aankomt.
De bekendste boodschappers, en wat ze in je lichaam doen
Er zijn er tientallen. Ik noem de namen die je het vaakst voorbij ziet komen, met wat de wetenschap over hun functie weet.
- Serotonine. Betrokken bij stemming, bij je eetlust en bij je slaapritme. Wat veel mensen niet weten: een groot deel van de serotonine in je lichaam zit niet in je hoofd maar in je darmwand, waar het meedoet in de beweging van je darm.
- Dopamine. Betrokken bij motivatie, beloning, aandacht en beweging. Dopamine is de stof die het verschil maakt tussen weten dat je iets moet doen en er ook daadwerkelijk aan beginnen.
- Noradrenaline en adrenaline. De alertheidskant. Ze worden uit dopamine gemaakt, in diezelfde keten, en ze zorgen ervoor dat je in actie komt.
- Acetylcholine. Betrokken bij geheugen, bij leren en bij de aansturing van je spieren.
- Glutamaat. De belangrijkste activerende boodschapper in je brein. Hij zet dingen aan.
- GABA. De belangrijkste remmende boodschapper. Hij zet dingen uit, of beter gezegd: hij dempt.
- Glycine en taurine. Twee aminozuren die zelf ook een remmende rol spelen in de overdracht.
Gas en rem horen bij elkaar
Dat laatste rijtje is belangrijker dan het lijkt. We hebben de neiging om bij neurotransmitters alleen aan de stofjes te denken die iets aanzetten. Terwijl je zenuwstelsel net zo hard afhankelijk is van de stofjes die iets dempen.
Je kunt het vergelijken met een auto. Een auto met alleen een gaspedaal is geen snelle auto, het is een onbruikbare auto. Precies zo werkt je brein. Glutamaat geeft gas, GABA dempt, en de kunst zit in de afwisseling. Een hoofd dat na een drukke dag niet meer uit wil, is een hoofd waarin de gaskant nog aanstaat terwijl je de remkant wil.
Een poort die dicht hoort te zitten
In de kPNI, waar ik mijn opleiding in heb gedaan, wordt daar vaak één receptor als voorbeeld genomen, en ik vind hem heel verhelderend: de NMDA-receptor. Je kunt die zien als een poort in de zenuwcel, en hij hoort het grootste deel van de tijd dicht te zitten. Hij doet mee bij leren, bij geheugen, bij pijnsignalen en bij je slaap-waakritme.
Om die poort open te krijgen moeten er twee stofjes tegelijk aandokken, namelijk glutamaat en glycine. Pas dan gaat hij open en stroomt er calcium de cel in, en dat calcium is het eigenlijke signaal. Om hem weer te sluiten is er een andere groep stoffen nodig, waaronder GABA, taurine en het mineraal magnesium, dat als een soort poortwachter op die receptor zit.
En dan het interessante: staat die poort te lang open, dan komt er te veel calcium de cel in en raakt de cel uitgeput. Dat is in gewone taal precies wat overprikkeling is. Het zit niet tussen je oren maar tussen je cellen, en dat is een belangrijk verschil.
Waarom dit met je eten te maken heeft
Hier komen we bij het punt waar het voor mij als orthomoleculair therapeut interessant wordt. Al die boodschappers worden door je lichaam zelf gemaakt. Ze komen niet uit de lucht vallen. Ze worden gebouwd, in je eigen cellen, uit grondstoffen die je binnenkrijgt met je eten.
Twee dingen zijn daarvoor nodig, en dat is elke keer hetzelfde patroon:
Een bouwsteen. Bijna alle neurotransmitters worden gemaakt uit aminozuren, en aminozuren haal je uit de eiwitten in je eten. Serotonine wordt gebouwd uit het aminozuur tryptofaan. Dopamine uit tyrosine. Glutamaat uit glutamine. Geen eiwit betekent geen bouwsteen.
Meewerkers die de omzetting mogelijk maken. Zo'n bouwsteen is nog geen neurotransmitter. Hij moet in een paar stappen omgebouwd worden, en bij elke stap staat er een enzym dat zelf een vitamine of een mineraal nodig heeft om zijn werk te kunnen doen. Die meewerkers noemen we cofactoren.
Dit is dat beeld van de lopende band weer. De bouwsteen gaat erop, bij elke stap staat een medewerker die precies één handeling doet, en aan het eind komt de neurotransmitter eraf. Ontbreekt er ergens een medewerker, dan stokt de band, en dan helpt het niet om er meer grondstof op te gooien.
Welke voedingsstoffen in dat proces meedoen
Ik noem ze hier alvast op stofniveau, en in het volgende artikel ga ik erop door:
- Vitamine B6 is nodig bij de omzetting van tryptofaan en bij de aanmaak van meerdere neurotransmitters. Hij staat bij meer stappen op die band dan welke andere vitamine.
- Vitamine B12 doet mee in een proces dat methylering heet, en dat proces is bij vrijwel al die omzettingen betrokken. B12 is daarnaast nodig bij het opbouwen van vettige structuren, en dat brengt ons bij het volgende punt.
- Folaat werkt in dat methyleringsproces nauw samen met B12. Je kunt ze niet los van elkaar zien.
- De essentiële vetzuren uit je voeding zitten in de celmembranen van je zenuwcellen, en dus ook in de membranen waar de receptoren in zitten. De bouw van het slot is net zo belangrijk als de sleutel.
Een draad met een omhulsel
Nog één beeld dat ik graag meegeef, want het verklaart waarom B12 in dit verhaal zo vaak terugkomt. Een zenuw is te vergelijken met een stroomdraad, en om een stroomdraad zit een rubberen omhulsel. Bij een zenuw heet dat de myelineschede, en die zorgt ervoor dat het signaal netjes door de draad blijft lopen in plaats van weg te lekken. Die omhulsels bestaan voor een groot deel uit vet, en bij het opbouwen en onderhouden ervan doet vitamine B12 mee.
Daarom zie je B12 terugkomen zodra het over het zenuwstelsel gaat. Niet als wondermiddel, maar omdat hij op twee plekken in dat verhaal gewoon meedoet: bij de omzettingen én bij de isolatie van de draad.
Wat je hieruit meeneemt
Een neurotransmitter is een stofje dat een signaal van de ene zenuwcel naar de andere brengt, en je lichaam maakt die stofjes zelf. Er is een bouwsteen voor nodig, en er zijn meewerkers nodig: vitaminen en mineralen die de omzetting mogelijk maken. Gas en rem horen allebei bij een gezond systeem.
In het volgende artikel loop ik langs waar die bouwstenen in je eten zitten, welke producten de meewerkers leveren, en wat er in dat verhaal vaak ongemerkt mis gaat met de opname. Daarna kijken we naar wat een drukke dag met je concentratie doet, en waarom dat biologisch heel goed te volgen is.
Dit is deel 1 van een reeks van 4. In het laatste deel, Vitamine B12, folaat en B6: waar je op let bij aanvullen, lees je welke producten hierbij passen.
