◷ 6 min leestijd
Collageen is zo'n woord dat je overal tegenkomt, en tegelijk weten de meeste mensen niet zo goed wat het nu eigenlijk is. Vandaag wil ik je meenemen in het begin van het verhaal: wat collageen is, waar het in je eigen lichaam zit en in welke voeding je het van nature terugvindt.
Wat collageen eigenlijk is
Collageen is het meest voorkomende eiwit in je lichaam. Je moet je het voorstellen als de stellage waar alles omheen gebouwd is. Het zit in je huid, in je haar en nagels, in je pezen en banden, in je kraakbeen, in de wand van je bloedvaten, in je darmwand en in je botten. Overal waar iets stevigheid nodig heeft en tegelijk soepel moet blijven, vind je collageen.
Je maakt het zelf aan, en dat gebeurt in cellen die fibroblasten heten. Ik noem die in mijn trainingen weleens de fabrieken van je bindweefsel, want daar wordt het werk gedaan. Zij zetten aminozuren aan elkaar tot lange draden, draaien die draden in elkaar tot een soort touw en bouwen daar vervolgens netwerken van.
Vanaf ergens rond je vijfentwintigste gaat die eigen productie geleidelijk omlaag. Na je dertigste gaat het volgens de literatuur om zo'n één tot drie procent per jaar. Dat klinkt weinig, maar over tien jaar telt dat aardig op. En dat is precies waarom mensen ergens tussen hun dertigste en veertigste ineens meer aandacht krijgen voor dit onderwerp.
Planten maken geen collageen
Dit is de eerste zin die ik altijd rechtzet, want er is veel verwarring over. Collageen is een dierlijk eiwit. Het komt voor in de bindweefsels van dieren, en dus vind je het uitsluitend in dierlijke voeding. Er bestaat geen plantaardige bron van collageen zelf. Wat er wel bestaat, en dat is een belangrijk verschil, zijn plantaardige bronnen van de bouwstenen waarmee jouw lichaam zijn eigen collageen maakt. Daar gaat het volgende artikel helemaal over.
Waar zit collageen dan wel in?
Het zit niet in het malse stuk vlees waar de meeste mensen naar grijpen. Collageen zit juist in de delen die we in de moderne keuken vaak weglaten: de taaie stukken, het vel, de huid, de graat, het kraakbeen, het bot. Dat is het bindweefsel, en dat is precies waar het in zit.
Bouillon van botten. Dit is de rijkste en meest klassieke bron. Als je botten met wat aanhangend vlees urenlang laat trekken, lost het collageen op in het vocht en wordt het gelatine. Je herkent goede bouillon eraan dat hij in de koelkast geleert en pas weer vloeibaar wordt als je hem opwarmt. Die stevigheid, dat is het collageen.
Vis met huid en graat. Viscollageen zit in de huid, de schubben en de graten. Denk aan een hele gebakken vis, aan zalm met het vel eraan, of aan een visbouillon van koppen en graten. Viscollageen bestaat vooral uit type I, en dat is nu net het type dat het meest voorkomt in huid, haar en nagels.
Gevogelte met vel en kraakbeen. Een hele kip in de oven, kippenpoten, of een bouillon van een karkas. Vooral rond de gewrichten zit veel bindweefsel.
Stoofvlees en trage bereidingen. Sukadelappen, riblappen, ossenstaart, schenkel. Precies de stukken die uren nodig hebben om zacht te worden, zijn de stukken met veel bindweefsel. Dat zachte, plakkerige gevoel in de saus na een lange stoof, dat is opgelost collageen.
Gelatine. Gelatine is niets anders dan collageen dat al bewerkt en gedroogd is. In poedervorm of in blaadjes, en van oudsher gebruikt in nagerechten.
Vis of rund: het maakt uit
Als het over collageen uit vis of uit rund gaat, is er wel iets interessants te melden. Viscollageen heeft een lager moleculair gewicht dan rundercollageen, wat betekent dat de deeltjes kleiner zijn en dat je lichaam ze makkelijker herkent en opneemt.
Daarnaast is er onderzoek naar een suikerachtig molecuul dat Neu5Gc heet en dat voorkomt in rood vlees en in rundproducten. Mensen maken die stof zelf niet aan, maar we kunnen hem wel via voeding binnenkrijgen, waarna het lichaam hem als lichaamsvreemd herkent. Onderzoekers brengen dat in verband met langdurige ontstekingsprocessen. Ik vind dat een goede reden om, als je bewust met collageen bezig bent, naar de bron te kijken en niet alleen naar de hoeveelheid.
Wat er gebeurt als je collageen eet
En dan het punt dat ik het belangrijkste vind van dit hele artikel. Het collageen dat je eet, gaat niet als collageen naar je huid. Zo werkt je spijsvertering niet. Alles wat je eet aan eiwit wordt in je darm afgebroken tot losse aminozuren en korte ketens die peptiden heten. Die bouwstenen komen in je bloed terecht, en pas daarna beslist je lichaam zelf wat het ermee doet.
Je levert dus grondstof aan. Wat je lichaam daarmee bouwt, hangt af van of de rest van de bouwplaats op orde is. En daarvoor heb je meer nodig dan alleen aminozuren: je hebt ook de meewerkende stoffen nodig, de cofactoren. Vitamine C is er daar één van, en zonder die stof kan je lichaam de collageenketen niet stevig in elkaar zetten. Ook koper, zink en mangaan spelen een rol in het bindweefsel. Daar gaat het volgende artikel over.
Praktisch: zo krijg je meer bindweefsel op je bord
Maak eens per week een pan bouillon. Botten van je slager, een scheut azijn erbij om de mineralen los te maken, en dan uren zachtjes laten trekken. Rund heeft acht tot twaalf uur nodig, kip zo'n zes tot acht. Zet hem op een zondagochtend op en laat hem gewoon staan. Vries de bouillon in porties in en gebruik hem als basis voor soep, risotto of om groenten in te garen.
Koop de hele vis. Vraag bij de visboer of je de koppen en graten mee mag nemen. Daar trek je in vijfenveertig minuten een prachtige visbouillon van.
Laat het vel eraan. Zalm, makreel, kip: bak het vel krokant mee in plaats van het weg te snijden.
Kies vaker een taai stuk. Sukade, ossenstaart, schenkel of een kippendij met bot. Zet de stoofpan er 's ochtends op, dan is het 's avonds klaar.
Gebruik gelatine. Een panna cotta op basis van gelatine, of een blaadje door een saus. Ouderwets, en het werkt gewoon.
Zorg dat er groente naast staat. Bouillon alleen is niet genoeg. Je hebt vitamine C en mineralen nodig om er iets mee te kunnen, dus zet er altijd iets kleurrijks bij.
In het volgende artikel
Nu je weet waar collageen zit en dat je lichaam het uiteindelijk zelf bouwt, wordt de volgende vraag interessant: welke bouwstenen heeft je lichaam daarvoor nodig, en waar haal je die vandaan? Dat is precies waar het tweede artikel over gaat.
