◷ 7 min leestijd
Collageen is een van die woorden die overal opduiken, en tegelijk zelden wordt uitgelegd. Je ziet het op potten crème staan, in poeders, in drankjes. Wat er bijna nooit bij staat, is dat collageen niet één stof is. Er zijn meer dan twintig verschillende typen bekend, en ze zitten op verschillende plekken in je lichaam te doen wat ze doen.
In deze reeks neem ik je mee in welke typen er zijn en wat ze doen, waar de bouwstenen ervoor vandaan komen, wat je er in de praktijk zelf aan kunt doen, en waar je op let als je wil aanvullen. En dan bedoel ik echt waar je op let, want op dit onderwerp wordt veel beloofd.
Wat collageen eigenlijk is
Collageen is een eiwit, en het is veruit het meest voorkomende eiwit in je lichaam. Ongeveer een derde van al het eiwit dat je bij je draagt, is collageen. Het zit in je huid, je botten, je pezen, je bindweefsel, je bloedvaten, je kraakbeen, je tandvlees en zelfs in je hoornvlies.
Het bijzondere zit in de vorm. Collageen bestaat uit drie lange eiwitketens die als een touw om elkaar heen gedraaid zijn, een drievoudige helix. Die gedraaide structuur geeft het een hoge treksterkte, en daar komt de naam ook vandaan: het Griekse woord kolla betekent lijm.
Je kunt collageen het beste zien als de stellage van je lichaam. Niet de muren en niet de inrichting, maar het frame waar het omheen zit. En het mooie van dat frame is dat het voortdurend wordt afgebroken en weer opgebouwd. Het ligt er niet gewoon, het wordt onderhouden.
Wie het maakt
Voordat we naar de typen gaan, is het goed om te weten wie dit werk doet, want dat verklaart veel.
In je bindweefsel zitten cellen die fibroblasten heten. Ik noem ze in mijn uitleg wel de werkplaatsen van je bindweefsel: zij maken het collageen en ook de elastine, dat is de vezel die voor de rek zorgt. Een fibroblast krijgt de bouwstenen aangeleverd, zet ze in elkaar tot die drievoudige helix, en laat het resultaat los in de ruimte tussen de cellen.
En die werkplaats heeft gereedschap nodig. Dat gereedschap bestaat uit vitaminen en mineralen, en zonder dat gereedschap komt er geen stevige vezel uit. Daar kom ik in het tweede artikel uitgebreid op terug.
De typen, en waar ze zitten
Er zijn er meer dan twintig, maar vijf typen vormen samen bijna alles. En in de praktijk gaat het vooral over de eerste drie.
Type I: de verreweg grootste groep
Type I is ongeveer negentig procent van al het collageen in je lichaam. Het zit in je huid, je botten, je pezen, je banden en je tandvlees, en het is het type met de hoogste treksterkte van allemaal. Het is de stevige, dragende variant.
In je huid vormt type I het grootste deel van de laag onder de buitenste laag, de dermis. Dat is de laag die voor stevigheid zorgt. Gaat het in de beautywereld over collageen voor de huid, dan gaat het vrijwel altijd over type I.
Type II: het kraakbeen
Type II zit vooral in kraakbeen, dus in je gewrichten en in de tussenwervelschijven van je rug, en ook in je oogvocht. Het is minder trekvast dan type I en juist beter in het opvangen van druk. Kraakbeen moet namelijk niet zozeer trekken opvangen maar belasting verdelen.
Waar type II vandaan komt is ook anders: dit type zit vooral in kraakbeenrijke stukken, dus in kippenborstbeen en in de kraakbeenrijke delen van gewrichten.
Type III: de soepele variant
Type III zit vaak naast type I, in dezelfde weefsels: in je huid, in je bloedvaten, in je organen en in je spierweefsel. Het is dunner en soepeler dan type I, en het zorgt voor een netwerk waarin type I zijn werk kan doen.
De verhouding tussen type I en type III in je huid verschuift door de jaren heen, en dat is een van de redenen dat jonge huid zich anders gedraagt dan oudere huid. In nieuw gevormd weefsel zit verhoudingsgewijs veel type III.
Type IV en V: de fijne lagen
Nog twee die ik kort noem voor de volledigheid. Type IV vormt geen vezels maar een soort vlechtwerk, en zit in de basaalmembranen: de dunne laagjes waar cellagen op rusten, onder andere in je huid en in je nieren. Type V zit onder meer in de placenta, in haarschachten en tussen cellagen in.
Dan het stuk dat vaak door elkaar loopt
Hier wil ik even bij stilstaan, want dit is waar de meeste verwarring zit.
Het collageen in je lichaam en het collageen in een poeder of een drank zijn niet hetzelfde ding. Het collageen in je lichaam is door je eigen fibroblasten gemaakt, uit losse bouwstenen, in de vorm die op die plek nodig is. Wat je eet of drinkt is een eiwit dat eerst door je spijsvertering in losse onderdelen wordt geknipt, net als elk ander eiwit.
Wat er dus niet gebeurt: dat type I collageen uit een poeder als type I collageen in je huid wordt ingebouwd. Zo werkt eiwitvertering niet. Wat er wel gebeurt is dat de bouwstenen beschikbaar komen, en dat je lichaam daar zelf mee bouwt wat het nodig heeft.
Daarom is de vraag bij collageen eigenlijk altijd een dubbele. Niet alleen: zijn de bouwstenen er? Maar ook: is het gereedschap er waarmee de werkplaats kan bouwen? Dat tweede stuk is waar mijn vakgebied vandaan komt, en het is precies het stuk dat in de meeste verhalen over collageen ontbreekt.
Waarom de stellage onderhoud vraagt
Je lichaam breekt collageen voortdurend af en bouwt het opnieuw op. Dat onderhoudswerk is niet in elke levensfase even snel, en er zijn een paar dingen die het beïnvloeden.
Wat er in dat onderhoud meespeelt:
- Zonlicht. UV-straling werkt in op de vezels in de dermis. Dat is de reden dat huid die veel zon heeft gehad zich anders gedraagt dan huid die bedekt is gebleven. Vergelijk de binnenkant van je bovenarm eens met de buitenkant van je onderarm.
- Suiker. Dit is een mechanisme dat glycatie heet, en ik vind het een van de mooiste om uit te leggen. Suikermoleculen kunnen zich aan eiwitten hechten, en als dat bij een collageenvezel gebeurt, wordt die vezel stijver en minder soepel. Je kunt het vergelijken met een touw dat niet meer glijdt waar het zou moeten glijden.
- Roken. Grijpt op meerdere manieren in op het bindweefsel, onder andere via de doorbloeding van de kleine vaten in de huid.
- De bouwstenen en het gereedschap. Geen eiwit betekent geen bouwstenen, en geen vitaminen en mineralen betekent geen gereedschap.
Die eerste drie staan grotendeels in je eigen hand, en de vierde staat op je bord. Dat is eigenlijk het hele verhaal in één zin.
Wat je hieruit meeneemt
Collageen is niet één stof maar een familie, en de verdeling is heel scheef. Type I is bijna alles, type II zit in kraakbeen, en type III zorgt voor de soepelheid. Je eigen fibroblasten maken het, uit bouwstenen die uit je eten komen, met gereedschap dat uit vitaminen en mineralen bestaat. En het is een stellage die onderhouden wordt, geen voorraad die opraakt.
In het volgende artikel loop ik langs waar die bouwstenen in je eten zitten en welk gereedschap die werkplaats precies nodig heeft, want daar zit een paar namen bij die je misschien niet verwacht.
Dit is deel 1 van een reeks van 4. In het laatste deel, Collageen aanvullen: welk type, welke vorm en waar je op let, lees je welke producten hierbij passen.
