◷ 7 min leestijd
Vitamine D is een van de weinige onderwerpen waar ouders bijna allemaal mee in aanraking komen. Bij het consultatiebureau komt het ter sprake, in de apotheek staan er flesjes, en op het schoolplein hoor je er van alles over. Dat roept vragen op, en die zijn terecht.
In deze reeks leg ik uit wat vitamine D in een groeiend lichaam doet, waar het vandaan komt en wat je er als ouder praktisch mee kunt. Wat ik niet doe, en dat zeg ik meteen aan het begin: ik geef geen doseringsadvies voor kinderen. Dat hoort bij het consultatiebureau, de jeugdarts of je huisarts, en nergens anders. Zij kennen jouw kind en de officiële richtlijn, en ik niet.
Wat vitamine D eigenlijk is
De naam is een beetje misleidend, want vitamine D gedraagt zich in je lichaam meer als een hormoon dan als een vitamine. Een vitamine is per definitie iets wat je lichaam niet zelf kan maken. Vitamine D maak je wel zelf, in je huid, onder invloed van zonlicht.
En zodra hij is omgebouwd tot zijn actieve vorm, reist hij door het bloed en geeft hij op allerlei plekken instructies af. Er zijn inmiddels receptoren voor vitamine D gevonden in meer dan dertig verschillende typen cellen en weefsels. Dat verklaart waarom je hem in zoveel verschillende verhalen tegenkomt.
De hoofdtaak: bepalen hoeveel calcium er binnenkomt
De belangrijkste taak van vitamine D is het regelen van de calcium- en fosforhuishouding. En dan niet door zelf calcium te leveren, maar door te bepalen hoeveel ervan uit de voeding wordt opgenomen.
De getallen zijn opvallend. Is er voldoende vitamine D aanwezig, dan loopt de opname van calcium uit de voeding op tot ongeveer dertig tot veertig procent, en die van fosfaat tot zo'n tachtig procent. Is er minder, dan zakt de calciumopname naar ergens tussen de tien en vijftien procent.
Je kunt het zien als een bouwplaats. Calcium is de steen, en vitamine D is degene die bij de poort bepaalt hoeveel steen er naar binnen mag. Lever je nog zoveel stenen aan, als die poort maar op een kier staat, komt er weinig binnen.
Waarom dat bij kinderen anders ligt dan bij volwassenen
En hier komt het verschil met een volwassen lichaam. Bij een volwassene gaat het om onderhoud. Bot wordt voortdurend afgebroken en weer opgebouwd, en het doel is om die balans in evenwicht te houden.
Bij een kind gaat het niet om onderhoud maar om opbouw. Er moet daadwerkelijk nieuw skelet bij: botten worden langer, dikker en zwaarder. Dat gebeurt onder meer in de groeischijven, de zones aan de uiteinden van de lange botten waar nieuw weefsel wordt aangelegd en daarna wordt gemineraliseerd.
Die opbouw vraagt gewoon meer materiaal dan onderhoud, en dus meer calcium en fosfor, en dus ook een goed werkende poort. Dat is de hele reden dat dit onderwerp bij kinderen zo veel aandacht krijgt en waarom er voor hen eigen richtlijnen bestaan.
De botmassa die in de jeugd wordt opgebouwd
Er is nog een reden waarom deze periode telt, en die vind ik zelf het interessantst. De hoeveelheid botmassa die iemand in zijn leven opbouwt, wordt voor een flink deel in de kindertijd en de puberteit neergezet. Ergens in de jonge volwassenheid bereikt iemand zijn hoogste punt, en daarna gaat het meer om behouden dan om opbouwen.
Dat betekent dat de jaren waarin een kind groeit ook de jaren zijn waarin die basis gelegd wordt. Dat is geen reden om er zenuwachtig van te worden, want kinderen bouwen die basis grotendeels gewoon op door normaal te eten, te spelen en buiten te zijn. Het is wel de reden dat voeding en beweging in deze fase echt iets doen.
Belasting speelt daarbij een hoofdrol. Botweefsel reageert op de krachten die erop werken: rennen, springen, klimmen, van een muurtje af springen. Wat kinderen van nature het liefste doen, is precies de prikkel die hun skelet nodig heeft. Dat is wel zo prettig.
Waarom de eerste jaren apart genoemd worden
Er is een reden dat juist bij de allerjongsten zo vroeg over dit onderwerp begonnen wordt. Een baby groeit in het eerste jaar sneller dan in welke periode daarna ook, en legt in die tijd de eerste botstructuur aan.
Tegelijk zijn de twee bronnen die we in deze reeks bespreken bij een baby allebei beperkt. Buiten spelen in de zon is er nog niet bij, en een jonge huid hoort sowieso uit de felle zon te blijven. En de voeding bestaat in die periode uit melk, waarin de hoeveelheid vitamine D bescheiden is.
Dat is precies waarom het consultatiebureau dit uit zichzelf ter sprake brengt en er een eigen advies voor bestaat. Het is geen alarm, het is gewoon de logische plek waar een richtlijn nodig is.
En dan de groeispurt van de puberteit
De tweede periode waarin er veel gebeurt is de puberteit. Dan wordt er in een paar jaar tijd een flink deel van de uiteindelijke botmassa neergezet, en de vraag naar bouwmateriaal is in die jaren hoog.
Wat er in die fase tegelijk gebeurt, herkennen veel ouders: het eetpatroon wordt onregelmatiger, zuivel wordt soms vervangen door frisdrank of een plantaardige drank die niet verrijkt is, en de tijd buiten wordt korter omdat er een scherm bij is gekomen.
Ik noem dat niet om er zwaar aan te tillen, want pubers zijn pubers en dat hoort erbij. Het is wel de fase waarin een beetje aandacht voor het bord en voor tijd buiten precies op het goede moment komt.
Spieren, afweer en celdeling
Naast botten komt vitamine D nog op een paar andere plekken langs die in een groeiend lichaam relevant zijn.
Hij doet mee in de normale werking van spieren, en dat loopt via diezelfde calciumhuishouding, want een spier spant aan doordat er calcium de spiercel in stroomt en ontspant doordat het er weer uit gepompt wordt. Hij speelt een rol in de normale celdeling, iets wat in een groeiend lichaam dag en nacht gebeurt. En hij is betrokken bij het normaal functioneren van het afweersysteem.
Dat laatste is de reden dat dit onderwerp in de winter ook vaak langskomt. Daar wil ik meteen bij zeggen: dat een stof meedoet in de normale werking van het afweersysteem, is iets anders dan de belofte dat een kind er minder vaak ziek van wordt. Dat zijn twee verschillende uitspraken, en de tweede doe ik niet.
Hoe vitamine D bruikbaar wordt
Tot slot nog even de route, want die verklaart een paar praktische dingen in de volgende artikelen.
Vitamine D komt binnen via de huid of via de darm, en in beide gevallen kan het lichaam er in die vorm nog niets mee. Er zijn twee verbouwingen nodig. De eerste gebeurt in de lever, en daar ontstaat de opslagvorm die ook gemeten wordt bij een bloedbepaling. De tweede gebeurt in de nieren, en daar ontstaat de actieve vorm.
Die tweede stap wordt streng geregeld, op basis van wat het lichaam op dat moment nodig heeft. Er zit dus een flinke buffer tussen voorraad hebben en actief inzetten. En voor beide verbouwingen zijn meewerkers nodig, waaronder magnesium. Een breed en gevarieerd bord staat dus niet los van dit onderwerp.
In het volgende artikel kijken we naar waar vitamine D voor kinderen vandaan komt: van hun bord en van buiten spelen.
Dit is deel 1 van een reeks van 4. In het laatste deel, Vitamine D voor kinderen in de praktijk: wat je als ouder zelf kunt doen, lees je wat je er in de praktijk zelf mee kunt.
