◷ 6 min leestijd
In de eerste twee delen zagen we dat vitamine D een verzamelnaam is en waar D2 en D3 vandaan komen. In dit derde deel volgen we de weg die vitamine D door je lichaam aflegt. En dat is een weg met twee verbouwingen, want in de vorm waarin hij binnenkomt kan je lichaam er nog niets mee.
Dit is het deel van het verhaal dat in mijn opleidingen altijd het meeste oplevert, omdat er vier of vijf andere onderwerpen ineens in op hun plek vallen.
Stap nul: binnenkomen
Er zijn twee ingangen. De eerste is je huid, waar onder invloed van UV-B cholecalciferol ontstaat uit een stof die uit de cholesterolstofwisseling komt. De tweede is je darm, als je het eet of inneemt.
Die tweede route is het vermelden waard. Vitamine D wordt in de hele dunne darm opgenomen, en omdat hij vetoplosbaar is reist hij daarna mee in kleine vettransporteurs. Die gaan eerst via je lymfestelsel en komen pas daarna in je bloedbaan terecht.
Dat is een omweg in vergelijking met wateroplosbare stoffen, die direct de bloedbaan in gaan. En het is meteen de verklaring waarom vet bij je maaltijd zo uitmaakt: zonder vettransport is er simpelweg minder vervoer beschikbaar.
Vanaf dat moment gaat vitamine D twee kanten op. Een deel gaat naar je lever voor de eerste verbouwing, en een deel gaat naar vet- en spierweefsel om opgeslagen te worden voor later.
Stap een: de lever maakt de opslagvorm
In je lever wordt de eerste bewerking uitgevoerd. Daar ontstaat 25-hydroxyvitamine D, in de wandelgangen calcidiol genoemd.
Dit is de vorm die in je bloed rondgaat en die als voorraad fungeert. En het is ook de vorm die gemeten wordt als iemand zijn vitamine D-waarde laat bepalen. Dat is goed om te weten, want zo'n uitslag zegt dus iets over je voorraad, en niet over hoeveel actieve vitamine D er op dat moment aan het werk is.
Deze stap verloopt redelijk evenredig met wat er binnenkomt. Komt er meer binnen, dan ontstaat er meer opslagvorm. En precies daarom werkt zo'n bloedbepaling ook als een redelijke afspiegeling van je inname en je zonblootstelling over de voorgaande periode.
Stap twee: de nieren maken de actieve vorm
De tweede verbouwing gebeurt vooral in je nieren, en daar ontstaat 1,25-dihydroxyvitamine D, oftewel calcitriol. Dit is de vorm die daadwerkelijk het werk doet.
En hier zit het verschil dat alles verklaart: deze stap verloopt niet evenredig met wat er binnenkomt. Je nieren maken niet meer actieve vorm aan alleen omdat er meer voorraad ligt. Ze doen het op aanvraag, op basis van wat je lichaam op dat moment nodig heeft.
Die aanvraag loopt onder andere via je bijschildklier. Zakt het calciumgehalte in je bloed, dan geeft die klier een signaal af, en dat zet de nieren aan om meer actieve vitamine D te maken, zodat er meer calcium uit je voeding wordt opgenomen. Is er genoeg, dan wordt die productie weer teruggedraaid.
Dat is een prachtig systeem, en het is ook de reden dat er een flinke buffer zit tussen voorraad hebben en actief inzetten.
Waar magnesium in dit verhaal zit
Dan het punt dat ik in elke les benadruk. Die twee verbouwingen gebeuren niet vanzelf. Er zijn enzymen voor nodig, en die enzymen hebben meewerkers nodig om hun werk te kunnen doen. In mijn vak noemen we zulke meewerkers cofactoren, en magnesium is er daar een van.
Dat betekent dat je vitamine D en je mineralen niet los van elkaar kunt zien. Vitamine D kan prima binnenkomen en als voorraad in je bloed verschijnen, maar de omzetting naar de bruikbare vorm leunt op andere stoffen.
Daarom komen vitamine D en magnesium in mijn gesprekken bijna altijd samen voorbij. Niet omdat het een mooie combinatie is op een etiket, maar omdat ze letterlijk in hetzelfde proces staan.
De receptor: waarom vitamine D zoveel plekken bereikt
Nog een stukje dat op deze route hoort. Als de actieve vorm eenmaal klaar is, moet hij ergens aandokken om iets te kunnen doen. Dat gebeurt op een receptor, een soort slot waar deze stof precies op past.
Lange tijd dachten onderzoekers dat die sloten vooral in de darm, de botten en de nieren zaten, de plekken die met de calciumhuishouding te maken hebben. Inmiddels zijn ze gevonden in meer dan dertig verschillende typen cellen en weefsels, en er worden er nog steeds nieuwe ontdekt.
Dat is precies waarom vitamine D zich meer als een hormoon gedraagt dan als een vitamine: hij wordt op de ene plek gemaakt, reist door je bloed en geeft ergens anders instructies af. En het verklaart waarom hij in zoveel verschillende verhalen opduikt, van botten tot spieren.
Wat ik daar meteen bij zeg: dat er een receptor zit, betekent nog niet dat er voor elk weefsel een uitspraak te doen valt over wat extra vitamine D zou opleveren. Dat zijn twee verschillende dingen, en op dat punt word ik liever voorzichtig genoemd dan enthousiast.
Waarom D3 het beter doet dan D2
Nu we de route kennen, is dat verschil ook beter te plaatsen. Allebei de vormen moeten exact dezelfde twee verbouwingen ondergaan, in je lever en in je nieren. Daar zit het verschil dus niet.
Het verschil zit in wat er onderweg gebeurt. D3 wordt beter vastgehouden in de bloedbaan en blijft langer beschikbaar als voorraad. D2 wordt sneller afgebroken en weer uitgescheiden. Daardoor levert dezelfde hoeveelheid D3 een hogere en langer aanhoudende voorraad op dan dezelfde hoeveelheid D2.
Zo simpel is het eigenlijk: dezelfde route, maar de een houdt het langer vol onderweg.
Wat opslag in vetweefsel betekent
Nog een stukje van de route dat praktisch uitpakt. Omdat vitamine D vetoplosbaar is, wordt een deel opgeslagen in vetweefsel. Dat is in de zomer een voordeel, want daar teer je in het najaar deels op.
Tegelijk is die opslag geen onbeperkte spaarpot waar je zomaar bij kunt. Hoe makkelijk vitamine D vanuit vetweefsel weer beschikbaar komt, verschilt, en bij mensen met meer lichaamsvet blijft er meer in dat weefsel hangen.
Daarom is de vraag hoeveel voorraad iemand heeft niet te beantwoorden met een rekensom over wat er is ingenomen. Daar spelen te veel persoonlijke dingen in mee, en daarom is het ook een vraag voor je arts of therapeut en niet voor een artikel.
Wat je hiervan meeneemt
Vier dingen, en ze zijn alle vier praktisch.
- Neem vitamine D bij een maaltijd met vet erin, want hij reist mee met vettransport.
- Een gemeten waarde gaat over je voorraad, niet over de actieve vorm.
- De omzetting naar de actieve vorm wordt door je lichaam geregeld en loopt niet evenredig op met wat je binnenkrijgt.
- Voor die omzetting zijn mineralen nodig, waaronder magnesium. Een brede basis staat dus niet los van dit onderwerp.
In het laatste deel kijken we naar de keuze zelf: welke vorm, welke drager en wat je op een etiket terug wilt zien.
Dit is deel 3 van een reeks van 4. In het laatste deel, Vitamine D of D3 kiezen: waar je op let bij een brede basis, lees je welke producten hierbij passen.
