◷ 7 min leestijd
Collageen is de afgelopen jaren zo'n woord geworden dat je overal tegenkomt, meestal in de hoek van huidverzorging en schoonheid. Dat is jammer, want daarmee maken we het veel kleiner dan het is. Collageen is namelijk gewoon een eiwit, en het is het meest voorkomende eiwit in je hele lichaam. Het zit letterlijk overal waar iets bij elkaar gehouden moet worden.
Ik wil je in dit artikel meenemen in wat collageen nu werkelijk is: waar het zit, hoe het gebouwd wordt, wie het maakt en wat het weer afbreekt. Als je dat eenmaal ziet, snap je ook waarom de vragen over hoeveelheid en timing, die ik verderop in deze reeks behandel, zo vaak terugkomen.
Collageen is de lijmstof van je lichaam
Ik zeg altijd: collageen is de lijmstof. Het geeft structuur en vorm. Je moet je voorstellen dat je lichaam een enorm bouwwerk is en dat collageen het materiaal is waar de dragende delen van gemaakt zijn. Het rekt maar een paar procent, en daarna gaat het stuk. Dat klinkt kwetsbaar, maar het is precies wat je wilt: iets wat je overeind houdt moet juist niet te veel meegeven.
Van alle typen collageen die er zijn, is ongeveer negentig procent type 1. En dat type zit in je huid, je haar, je nagels, je gewrichten, je bloedvatwanden, je spieren, de wanden van je organen, je botten, je pezen en je banden. Als je die rij zo achter elkaar ziet staan, begrijp je waarom het onderwerp veel verder reikt dan alleen je gezicht.
Hoe een collageenvezel gebouwd wordt
Een collageenvezel is een drievoudige helix. Drie strengen die om elkaar heen draaien, net zoals de draden in een touw. En in die strengen zit een vaste regelmaat: op elke derde plek staat glycine, het allerkleinste aminozuur dat er bestaat. Dat is geen toeval. Glycine is zo klein dat de drie strengen strak tegen elkaar aan kunnen draaien, en daar komt de stevigheid vandaan. Ongeveer een derde van je bindweefsel bestaat uit glycine, en dat kan je lichaam gelukkig zelf uit andere aminozuren maken.
De twee andere hoofdrolspelers zijn proline en lysine, en die zijn interessanter, want die haal je vooral uit je voeding.
- Proline zit vooral in de hardere delen: je botten en je kraakbeen.
- Lysine zit vooral in het wekere bindweefsel, zoals je huid en de zachtere pezen. Lysine is bovendien het belangrijkste aminozuur voor elastine, de vezel die je huid en je bloedvaten laat uitrekken en weer terugveren.
Die twee vind je in vlees, gevogelte, vis, eieren en peulvruchten. Daarom zeg ik ook altijd tegen mensen dat een goede eiwitvoorziening de basis is van dit hele verhaal. Als je lichaam de bouwstenen niet aangeboden krijgt, valt er weinig te bouwen.
Waarom vitamine C er niet los van te zien is
En dan komt er iets bij wat veel mensen niet weten. Proline en lysine moeten in de collageenstreng een bewerking ondergaan die hydroxylatie heet: er wordt een kleine chemische groep aan vastgezet. Die groep is precies de plek waar de drie helixen zich aan elkaar verankeren. Zonder die stap draaien de strengen wel om elkaar heen, maar klikken ze niet vast, en dan is de vezel niet stabiel.
Voor die stap is vitamine C nodig. Vitamine C draagt bij aan de vorming van collageen wat van belang is voor de huid, en vitamine C is van belang voor de vorming van collageen wat belangrijk is voor de botten.1 Dat is geen marketingzin, dat is precies de reactie die ik hierboven beschrijf.
Het klassieke voorbeeld hiervan is scheurbuik bij zeelieden vroeger. Als er maanden geen verse groente en fruit aan boord was, ging de opbouw van bindweefsel stroef lopen en begonnen de bloedvaten en het tandvlees het te begeven. Een extreem beeld, en juist daarom zo verhelderend: het laat zien dat vitamine C in dit proces geen bijrol speelt maar een schakel is.
Naast vitamine C doen er nog twee meewerkers mee. Koper draagt bij tot de instandhouding van normaal bindweefsel, en mangaan draagt bij tot de normale vorming van bindweefsel.2,3 Verder is er zwavel nodig, want zwavel zorgt voor de trekkracht in het weefsel en methionine voor de stabiliteit. Zwavelhoudende voeding zijn eieren, gevogelte, vis, ui, knoflook en alle koolsoorten.
Wie het maakt: de fibroblast
De cel die dit werk doet heet de fibroblast. Die maakt drie dingen: collageen, elastine en proteoglycanen. Dat laatste zijn de eiwitten die water vasthouden in je weefsel, en daar kom ik in de andere reeks over bindweefsel uitgebreid op terug.
Een detail dat ik zelf heel leuk vind: de fibroblast werkt overdag beter dan 's nachts. Dat is een van de redenen waarom ik in het derde artikel van deze reeks zo'n voorkeur uitspreek voor de ochtend.
En wat het weer afbreekt
Opbouw en afbraak lopen je hele leven naast elkaar. De afbraakkant wordt gedaan door een enzym met de naam MMP-1, en dat is een nuttig enzym, want oud weefsel moet opgeruimd worden voordat er nieuw voor in de plaats kan. Dat enzym heeft calcium en zink nodig om te werken.
Er zijn alleen een paar dingen die de afbraakkant harder laten draaien dan je zou willen:
- Roken. Sigarettenrook zet het gen voor MMP-1 aan. Je zet dus letterlijk de afbraakmachine harder.
- Suiker en glycatie. Suikers plakken zich aan eiwitten vast, en collageen is daar een geliefd doelwit voor. Die vezels worden daardoor stugger, breken sneller en verliezen hun steunfunctie. Ik vergelijk het weleens met een appel: net geplukt is die stevig en vol, en na drie weken op de fruitschaal is hij rimpelig en slap geworden.
- Langdurige spanning. Bij aanhoudende stress maakt je lichaam cortisol, en cortisol haalt eiwitten uit je bindweefsel weg om er brandstof van te maken. Je opbouw komt dan achteraan in de rij te staan.
- Veel zon. Ultraviolet licht breekt zowel collageen als elastine af.
Waarom leeftijd hier meespeelt
Vanaf ongeveer je dertigste neemt je eigen aanmaak af met zo'n één tot drie procent per jaar. Tussen je dertigste en je veertigste kan dat oplopen tot een flink verschil. Dat is een normaal verouderingsproces, geen mankement, en het verklaart wel waarom veel mensen rond die leeftijd voor het eerst over dit onderwerp gaan nadenken.
Wat je daarbij goed moet weten is hoe traag dit weefsel werkt. Je darmwand vernieuwt zich in een paar dagen, je lever in ongeveer honderd dagen, maar je huid doet er twee- tot vijfhonderd dagen over. Dat komt doordat de huid en het bindweefsel eronder van alle weefsels de minste doorbloeding hebben. Een beschadigde gewrichtsband heeft zelfs zo'n vijfhonderd dagen nodig om weer helemaal opgebouwd te zijn.
Dat is denk ik de belangrijkste boodschap van dit artikel. Alles wat met collageen te maken heeft is een kwestie van lange adem. Wie na drie weken conclusies trekt, kijkt te vroeg.
Wat je hiermee kunt
Even samengevat: collageen is een eiwit dat overal in je lichaam voor structuur zorgt, het wordt gebouwd uit glycine, proline en lysine, en het heeft vitamine C, koper, mangaan en zwavel nodig om echt stabiel te worden. Je fibroblasten maken het overdag, en roken, veel suiker, langdurige spanning en veel zon laten de afbraakkant harder lopen.
In het volgende artikel ga ik in op de vraag die ik het vaakst krijg: hoeveel is nu eigenlijk gebruikelijk per dag, en waar hangt dat van af?
1 Vitamine C draagt bij aan de vorming van collageen wat van belang is voor de huid en is van belang voor de vorming van collageen wat belangrijk is voor de botten.
2 Koper draagt bij tot de instandhouding van normaal bindweefsel.
3 Mangaan draagt bij tot de normale vorming van bindweefsel.
Dit is deel 1 van een reeks van 4. In het laatste deel, Zo gebruik je Collagen+, lees je welke producten hierbij passen.
